Sơn La là trung tâm sản xuất nông nghiệp vùng Tây Bắc, với 84.000 ha cây ăn quả và cây sơn tra, sản lượng ước đạt gần 450.000 tấn, trong đó nhiều nông sản chủ lực có diện tích, sản lượng đứng tốp đầu cả nước. Tuy nhiên, giá trị và sức cạnh tranh trên thị trường chưa cao do nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân liên quan đến khâu dịch vụ logistics chưa đáp ứng yêu cầu, các doanh nghiệp, HTX phải đi mua, hoặc thuê ở các tỉnh, thành khác, dẫn đến đội chi phí, giảm năng lực cạnh tranh.

Thiếu dịch vụ logistics

Theo thông tin của Hiệp hội dịch vụ logistics Việt Nam, Sơn La hiện có 55 doanh nghiệp hoạt động dịch vụ logistics nhưng quy mô rất nhỏ, loại hình dịch vụ đơn giản. Chủ yếu là các hoạt động vận tải, chuyển phát hàng hóa đơn lẻ hoặc dịch vụ thuê kho, bãi. Còn các dịch vụ quan trọng khác, như: Hỗ trợ bảo quản (kho lạnh, sấy nhiệt, chiếu xạ…), đóng gói, hỗ trợ thủ tục hải quan, giao nhận, phân tích và kiểm định kỹ thuật, chưa có doanh nghiệp đầu tư kinh doanh.

Bao bì gói các nông sản tiêu biểu của tỉnh đa số phải nhập từ các doanh nghiệp phía Nam.

Chia sẻ những khó khăn của tỉnh Sơn La, bà Đỗ Thị Bích Châu, Phó Giám đốc Sở Công Thương, cho biết: Tỉnh Sơn La đang có 2 phương thức vận tải tiêu thụ hàng hóa, là đường bộ và đường thủy nội địa. Tuy nhiên, do hạ tầng đường thủy chưa được đầu tư kết nối đồng bộ nên chưa phát huy tiềm năng, nên hoạt động vận tải chủ yếu thực hiện trên đường bộ. Song, tuyến quốc lộ 6 và các tuyến tỉnh lộ nhiều đèo dốc nguy hiểm, cầu bắc qua sông, suối yếu, làn đường hẹp, trong khi các phương tiện vận chuyển hàng hóa có kích thước, tải trọng vận chuyển lớn, như container, xe đầu kéo... khó tiếp cận sâu vào hệ thống đường giao thông nông thôn đến trung tâm các xã, cụm xã, các khu vực sản xuất để bốc xếp, thu mua nguyên liệu. Ngoài ra, Cửa khẩu Chiềng Khương, huyện Sông Mã và Cửa khẩu Lóng Sập, huyện Mộc Châu cơ sở vật chất chưa được đầu tư, giá trị hàng hóa thông quan qua cửa khẩu còn khiêm tốn và không ổn định.

Sơn La có 856 doanh nghiệp, HTX, hộ kinh doanh lĩnh vực vận tải, nhưng chủ yếu quy mô nhỏ, chưa có đơn vị vận tải hàng hóa quy mô lớn. Có 6 chi nhánh, đại lý của doanh nghiệp bưu chính, chuyển phát gồm VNPost, Viettel Post, J&T Express, Giaohangnhanh, giaohangtietkiem, Nhật Tín. Cả tỉnh, mới có khoảng 30 kho lạnh, dung tích dưới 250 m³/kho; có khoảng 2.500 cơ sở sấy quả tươi nhỏ lẻ, với công suất 60.000 tấn quả tươi/niên vụ (chủ yếu sản phẩm nhãn); 12 container lạnh; chưa có cơ sở chuyên sản xuất các vật liệu, sản phẩm phục vụ hoạt động bao trái, đóng gói, xuất khẩu như: Thùng xốp, hộp, rành nhựa, túi bao trái… Do đó, chi phí dịch vụ logistics mà doanh nghiệp, HTX của tỉnh đang phải chi trả chiếm 19% - 22% giá thành sản phẩm.

Doanh nghiệp gặp khó

Hiện nay, sản phẩm trái cây của tỉnh Sơn La sau khi thu hoạch, phân loại, đóng gói được vận chuyển bằng đường bộ tới các điểm tiêu thụ, các chợ đầu mối tại các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ hoặc vận chuyển qua các cửa khẩu trên địa bàn các tỉnh Lạng Sơn, Lào Cai, Cao Bằng để xuất khẩu tiểu ngạch. Năm 2021, tỉnh Sơn La xuất khẩu trên 14.300 tấn xoài, 3.900 tấn nhãn, 6.600 tấn chuối… chủ yếu sang thị trường Trung Quốc. Phương tiện vận chuyển nông sản là xe tải, container hoặc container lạnh (chiếm tỷ lệ thấp)...

Các doanh nghiệp phải thuê container của các doanh nghiệp logistics ở các tỉnh, thành khác để vận chuyển sản phẩm.

Ông Vũ Việt Thắng, Giám đốc Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La, Tập đoàn cà phê Phúc Sinh, chia sẻ: Trên địa bàn tỉnh lại chưa có doanh nghiệp phân tích, kiểm định chất lượng nông sản, mỗi năm công ty chi ít nhất 300 triệu đồng gửi mẫu về kiểm định tận Hải Phòng và không có nhà máy sản xuất bao bì đóng gói sản phẩm, nên công ty phải vận chuyển cà phê vào tận Bình Dương để đóng gói sản phẩm… khiến chi phí dịch vụ logistics tăng cao, gây đội giá thành sản phẩm.

Ông Ngô Quang Tuấn, Phó Giám đốc Nhà máy tinh bột sắn, Chi nhánh Công ty cổ phần tinh bột sắn Phú Yên, huyện Mai Sơn, thông tin: Thời gian qua, phía Trung Quốc thực hiện chính sách “Zero Covid”, nên việc xuất khẩu sắn không thông quan được, Công ty phải thuê kho bảo quản tại Lạng Sơn, với chi phí vài chục triệu đồng/tháng/kho. Trước khó khăn này, Công ty phải chuyển sang xuất khẩu bằng đường biển tại cảng Hải Phòng và Quảng Ninh, chi phí tăng cao, thời đểm này, công ty còn tồn 20.000 tấn tinh bột sắn.

  Thiếu dịch vụ logistics, cũng khiến việc tiêu thụ mặt hàng rau, củ quả tươi của tỉnh gặp nhiều khó khăn; người trồng bị áp lực thời vụ và thường bị tư thương ép giá. Đơn cử, như xoài, nhãn đến thời vụ phải thu hoạch; sau khi thu hoạch nếu không có kho lạnh bảo quản thì chỉ 3-5 ngày là sẽ chín và bị hỏng. Cộng với việc thiếu cơ sở sản xuất bao bì đóng gói, bảo quản, vận chuyển, nhân lực, nên việc đưa trái cây tươi lên các sàn thương mại điện tử hiện nay chưa được doanh nghiệp, HTX lựa chọn.

Thu hút đầu tư dịch vụ logistics

Có thể thấy, những hạn chế và khó khăn của hệ thống logistics trong nông nghiệp đã tạo nên điểm nghẽn cho đầu ra nông sản. Vậy cần những giải pháp nào để giảm chi phí logistics, chính sách nào để thu hút nhà đầu tư vào hạ tầng logistics. Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương, cho rằng: Hạ tầng là một trong những thành phần thiết yếu để phát triển logistics. Đối với Sơn La, hạ tầng về giao thông kết nối vùng miền là rất quan trọng. Hiện nay, tỉnh Sơn La chưa có điều kiện để tiếp cận đường biển, đường thủy, hàng không. Vì vậy, việc đầu tư tuyến cao tốc Hòa Bình - Mộc Châu cũng như mở rộng tuyến đường đô thị là rất cần thiết để kết nối vùng miền. Bên cạnh đó, tỉnh Sơn La cần có cơ chế, chính sách thu hút nhà đầu tư  xây dựng các kho lạnh, kho mát và Trung tâm sơ chế nông sản.

Chế biến nhãn tại Nhà máy chế biến hoa quả tươi và thảo dược Vân Hồ.

Bằng kinh nghiệm thực tế, ông Đào Trọng Khoa, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội doanh nghiệp logistics Việt Nam, chia sẻ: Hiện nay, Sơn La hoạt động dịch vụ logistics đơn lẻ từng công đoạn vì chưa có doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics trọn gói. Có 2 mô hình để tỉnh Sơn La nghiên cứu, đó là mô hình xây dựng những doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trọn gói; thứ hai là khuyến khích việc kết hợp, hợp tác giữa các doanh nghiệp hoạt động dịch vụ logistics đơn lẻ từng công đoạn với nhau dưới mái nhà chung là Hiệp hội dịch vụ logistics địa phương. Bởi, nếu chỉ có các doanh nghiệp nhỏ và vừa, mà không có doanh nghiệp “đầu đàn” có tính chất định hướng và tạo ra sức cuốn hút cho các doanh nghiệp nhỏ thì hiệu quả của lĩnh vực logistics sẽ thấp.

Bà Phạm Thị Doan, Giám đốc Sở Công Thương, cho biết: Tỉnh Sơn La xác định logistics là một mắt xích quan trọng trong việc đẩy mạnh tiêu thụ nông sản và hàng hóa. Tuy nhiên, hiện nay nhận thức của các sở, ngành, các huyện, thành phố về logistics vẫn còn mơ hồ, chưa ý thức được trách nhiệm của mình trong các khâu để phát triển logistics. Theo đó, Sở Công Thương sẽ tham mưu với tỉnh trong hoạch định quy hoạch các hạ tầng về phát triển logistics về giao thông, kho bãi, nhất là vấn đề nhân lực trong logistics.

Theo đó, Sở Công Thương tiếp tục tham mưu với tỉnh giải pháp nhằm rút ngắn thời gian và chi phí vận tải hàng hóa. Quy hoạch và khuyến khích đầu tư hệ thống kho bãi dịch vụ vệ tinh xung quanh các trung tâm đô thị, cửa khẩu, trong các khu công nghiệp, cụm công nghiệp. Cải tạo cửa khẩu Lóng Sập đáp ứng các điều kiện theo quy định đối với cửa khẩu quốc tế. Khuyến khích các doanh nghiệp nghiên cứu khảo sát đầu tư xây dựng chợ đầu mối nông sản gắn với cơ sở sơ chế, chế biến, bảo quản, phân loại, bao gói tập trung.

  Nghiên cứu lựa chọn, hỗ trợ xây dựng mô hình thí điểm liên kết toàn diện, chuỗi cung ứng lạnh giữa đơn vị sản xuất, đơn vị tiêu thụ, đơn vị logistics từ khâu canh tác - thu hoạch - thu mua - vận chuyển - sơ chế - lưu trữ cho đến thông quan - xuất khẩu, tiêu thụ để tăng lợi thế cạnh tranh cho nông sản, tạo đầu ra bền vững cho người nông dân. 

Ngoài ra, các doanh nghiệp, HTX sản xuất cũng cần đổi mới tư duy, nâng cao chất lượng sản phẩm hàng, thay đổi tư duy, từ sản xuất chạy theo quy mô, số lượng, chuyển dịch sản xuất theo quy chuẩn, đơn đặt hàng của từng thị trường, nâng cao giá trị của sản phẩm.

Đồng thời, tham khảo ý kiến tư vấn, hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm của các chuyên gia đầu ngành về lĩnh vực logistics, các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ logistics hàng đầu của Việt Nam và nhu cầu của doanh nghiệp, HTX trên địa bàn để thực hiện giải pháp thu hút đầu tư phát triển dịch vụ logistics, nâng cao năng lực canh tranh cho nông sản Sơn La.